6 chiếc lọ hay quy tắc 50-30-20?

Câu trả lời trung thực: cả hai đều làm đúng một việc rất quan trọng — và cả hai đều dừng lại trước cùng một câu hỏi, câu khó nhất.

Nếu bạn từng chia tiền theo một trong hai khung này rồi bỏ giữa chừng, phần lớn khả năng không phải vì bạn thiếu kỷ luật. Mà vì đến tháng thứ tư, bạn nhận ra mình vẫn không biết mình đang an toàn tới đâu. Bài này nói thẳng chỗ đó.

Hai khung ấy thật ra là gì

6 chiếc lọ đến từ cuốn Secrets of the Millionaire Mind của T. Harv Eker (2005). Mỗi đồng thu nhập được chia vào sáu lọ: nhu cầu thiết yếu 55%, tự do tài chính 10%, tiết kiệm dài hạn 10%, giáo dục 10%, hưởng thụ 10%, cho đi 5%.

Quy tắc 50-30-20 đến từ cuốn All Your Worth của Elizabeth Warren và Amelia Warren Tyagi (2005): 50% cho thứ cần, 30% cho thứ muốn, 20% cho tiết kiệm và trả nợ.

Cả hai ra đời cùng một năm, ở Mỹ, và cùng giải một bài toán: người ta tiêu hết tiền vì tiền không có tên trước khi nó chảy đi.

Điều cả hai làm đúng

Chúng bắt bạn đặt tên cho tiền trước khi tiêu. Đây không phải mẹo vặt — nó là thay đổi thật về cách một người sống với thu nhập của mình. Trước đó, tiền về rồi tiêu, cuối tháng còn gì thì gọi là tiết kiệm. Sau đó, mỗi phần tiền có một chỗ và một nhiệm vụ.

Nếu bạn đang chạy một trong hai khung và nó vẫn đang có tác dụng với bạn, hãy giữ. Bài này không viết để mời bạn đổi khung.

Chỗ cả hai dừng lại

Một tỷ lệ phần trăm cho bạn biết bao nhiêu tiền đi vào một nhóm. Nó không cho bạn biết bao nhiêu là đủ cho nhóm đó.

Hai người cùng để 20% cho tiết kiệm. Người thu nhập 7 triệu để ra 1,4 triệu một tháng. Người thu nhập 70 triệu để ra 14 triệu. Cùng một tỷ lệ, cùng một kỷ luật — nhưng khả năng chống đỡ khi có chuyện thì khác nhau một trời một vực. Tỷ lệ không nói được điều đó, vì tỷ lệ đo dòng chảy, còn an toàn được đo bằng mức đã tích được so với ngưỡng cần có.

Bạn có thể chia tiền đúng tỷ lệ suốt ba năm và vẫn không trả lời được câu: nếu tháng sau tôi ốm phải nghỉ việc, tôi cầm cự được bao lâu?

Còn một điểm nữa ít người để ý: các nhóm trong hai khung ấy được vẽ theo cấu trúc chi phí của một hộ gia đình Mỹ giữa thập niên 2000. Chúng không có chỗ cho những thứ chiếm phần lớn nỗi lo của một người Việt hôm nay — trách nhiệm với cha mẹ, chi phí y tế khi hệ thống bảo hiểm chưa phủ hết, hoặc khoản phải lo cho con trong một nền giáo dục mà học phí thật nằm ngoài trường.

Một quỹ đủ thật cần năm thứ

Ở Tự Vững, một quỹ chỉ được coi là đủ thật khi có đủ năm thuộc tính. Tỷ lệ phần trăm mới chỉ chạm được thuộc tính đầu tiên.

Nếu phải chọn thứ tự, chọn thế nào

Câu hỏi thực tế hơn "chia bao nhiêu phần trăm" là "cái nào phải đầy trước". Trật tự Tự Vững dùng là:

Cho đi → Sinh hoạt → Bảo vệ → Học tập → Đầu tư và xây tài sản.

Ba điều đáng nói về trật tự này. Cho đi đứng đầu không phải vì đạo đức trang trí, mà vì một người không dám cho đi phần nhỏ nhất thường là người đang sống trong cảm giác thiếu — và cảm giác thiếu thì không chữa được bằng cách kiếm thêm. Bảo vệ đứng trước đầu tư, vì một biến cố y tế có thể xoá sạch thành quả đầu tư của nhiều năm, trong khi chiều ngược lại không đúng. Học tập đứng trước đầu tư, vì phần lớn tiền mất trong đầu tư là tiền trả học phí cho thứ mình chưa hiểu.

Còn bao nhiêu cho mỗi phần thì không có một con số dùng chung được. Nó phụ thuộc bạn đang nuôi ai, sức khoẻ thế nào, thu nhập ổn định tới đâu. Đó là phần phải ngồi tính với hoàn cảnh thật của mình, và là phần khoá Quản Lý Tài Chính Cá Nhân dành trọn thời lượng để làm cùng người học.

Vậy nên làm gì

Nếu bạn chưa chia tiền theo khung nào cả, hãy bắt đầu bằng 6 chiếc lọ hoặc 50-30-20. Có tên còn hơn không tên, và bạn không cần đợi hiểu hết mới bắt đầu.

Nếu bạn đã chạy một khung được vài tháng và thấy mình vẫn mơ hồ về chuyện mình an toàn tới đâu — thì thứ bạn thiếu không phải một khung mới, mà là ngưỡng cho từng phần và cách kiểm xem mình đã tới ngưỡng chưa.